در دست آنان است [ بيشتر قاضيان يمن وكرانهء مكة وصحار معتزلي وشيعي هستند ] در معافر پيرو مذهب ابن منذر هستند . در ناحيتهاى نجد يمن مذهب سفيان رايج است . أذان در تهامه [ ويمن ] مكة با ترجيع « 1 » است واگر دقت شود رفتار برابر مذهب مالك است . در زبيد در نماز عيد ، بنا بر مذهب ابن مسعود تكبير مىگويند وآن را قاضى أبو عبد اللّه صعوانى هنگامى كه من در آنجا بودم رايج كرد . در هجر مردم بر آئين قرمطيانند مردم در عمان داوديند ومجلس نيز دارند . زبان مردم اين منطقه تازى است مگر در صحار كه [ در بازار ] بفارسى سخن مىگويند ويك ديگر را مىخوانند : بيشتر مردم عدن وجدّه فارس هستند ولى زبان ( رسمي ) عربى است . ودر طرف حميرى يك قبيلهء عرب [ به زبان حميرى ] نامفهوم [ سخن مىگويند ] . مردم عدن بجاى رجليه گويند : رجلينه وبجاى يديه گويند : يدينه ومانند آن ونيز هر جيم را گاف [ قاف ] تلفّظ مىكنند « 2 » ، پس بجاى رجب رگب [ رقب ] وبجاى رجل رگل گويند . در روايت است كه هنگام سنگسار كردن جمره ، بجاى سنگ‌ريزه براي پيغمبر پشكل آوردند ، پس وى آن را پرتاب كرده گفت : رگس هستند « 3 » وفقيهان براي بيان آن كوششها « 4 » كرده‌اند كه هر چند بتواند درست باشد ولى ممكن است پيغمبر اين واژه را به عاريت گرفته باشد * همه گونه لهجه‌هاى عربى در باديه‌هاى جزيرهء عربستان يافت مىشود ولى صحيح‌ترين آنها لهجهء هذيل است وسپس دو نجد ( نجد يمن وحجاز ) سپس باقي حجاز بجز احقاف كه زبانشان وحشى است .

--> ( 1 ) متن : والاذان يرجع . مانند : تثنية الإقامة ، در چ ع 238 : 2 و 481 : 10 . ( 2 ) اين لهجه هنوز در مصر رايج است چنانكه جمال را گمال گويند . ( 3 ) بجاى رجس - نجس . ( 4 ) مانند آنچه زمخشري در فائق 1 : 456 نموده است ( دخويه ) .